İşçinin emeğinin karşılığını tam olarak alması, iş hukukunun en temel prensibidir. Ancak uygulamada en çok ihlal edilen hakların başında, yasal çalışma sürelerinin aşılmasına rağmen ödenmeyen Fazla Mesai (Fazla Çalışma) Ücretleri gelmektedir.
Birçok işçi, “maaşın içinde fazla mesai var” denilerek veya ispat edemeyeceği korkusuyla hakkını aramaktan çekinmektedir. Bu yazımızda; fazla mesainin yasal sınırlarını, hesaplama formülünü ve dava sürecinde ispat yöntemlerini tüm detaylarıyla ele aldık.
Fazla Mesai (Fazla Çalışma) Nedir?
4857 sayılı İş Kanunu’nun 41. maddesine göre; haftalık 45 saati aşan çalışmalara “Fazla Çalışma” denir.
- Haftalık Esas: Kanun, günlük çalışmayı değil “haftalık” çalışmayı esas alır. Yani bir gün 11 saat çalışıp diğer günler az çalışarak haftalık 45 saati doldurmazsanız, o 11 saatlik çalışma fazla mesai sayılmayabilir (Günlük 11 saati aşan çalışmaların her halükarda fazla mesai sayıldığına dair Yargıtay kararları da mevcuttur, ancak ana kural haftalık 45 saattir).
- Ara Dinlenmeler: Yemek ve çay molaları çalışma süresinden sayılmaz. Örneğin sabah 08:00 – akşam 18:00 arası (10 saat) işyerinde kalan bir işçinin, 1 saati mola ise fiili çalışma süresi 9 saattir.
Fazla Mesai Ücreti Ne Kadardır? (%50 Zamlı)
Haftalık 45 saati aşan her bir saatlik çalışma için işçiye, normal saatlik ücretinin %50 fazlası ödenir.
Hesaplama Örneği: Saatlik ücreti 100 TL olan bir işçi, o hafta 50 saat çalışmış olsun.
- Normal Süre: 45 saat
- Fazla Mesai: 5 saat
- Fazla Mesai Saat Ücreti: 100 TL + (100 x %50) = 150 TL
- Toplam Alacak: 5 saat x 150 TL = 750 TL fazla mesai ücreti almalıdır.
Serbest Zaman Hakkı: İşçi isterse zamlı ücret yerine, çalıştığı her fazla saat karşılığında 1 saat 30 dakikayı serbest zaman (izin) olarak kullanabilir.
Fazla Mesai Nasıl İspatlanır?
Dava sürecinin en kritik noktası ispat yüküdür. Kural olarak fazla çalıştığını iddia eden işçi, bunu ispatlamakla yükümlüdür.
- Yazılı Belger: İşyeri giriş-çıkış kayıtları, parmak izi okuyucuları, turnike kayıtları, puantaj cetvelleri en güçlü delillerdir.
- Tanık Beyanı: Yazılı belge yoksa, işçinin en büyük silahı “Tanık”tır. Aynı dönemde birlikte çalıştığınız işyeri arkadaşlarınızın “Evet, biz haftada 6 gün akşam 20:00’ye kadar çalışırdık” şeklindeki beyanları mahkemece dikkate alınır.
- Diğer Deliller: İşyeri içi yazışmalar (e-posta, WhatsApp grupları), iş emri formları veya takograf kayıtları (şoförler için) delil olarak kullanılabilir.
“Maaşa Fazla Mesai Dahil” Maddesi Geçerli mi?
İş sözleşmelerinde sıkça “Fazla mesai ücretleri aylık ücrete dahildir” maddesi bulunur. Bu maddenin geçerli olabilmesi için iki şart gerekir:
- İşçinin bu maddeyi içeren sözleşmeyi imzalamış olması (Onayı).
- Yıllık fazla çalışma süresinin 270 saati aşmamış olması.
- Eğer işçi yılda 270 saatten fazla (ayda ortalama 22.5 saat) mesai yapmışsa, sözleşmede madde olsa bile aşan kısmın ücretini talep edebilir.
Avukat Mehmet Emre Ulusoy’un Notu: Hakkaniyet İndirimi ve Zamanaşımı
Fazla mesai davalarında müvekkillerimin bilmesi gereken iki teknik detay vardır:
- Hakkaniyet İndirimi (%30 Kuralı): Eğer fazla mesai iddianızı sadece “tanık beyanları” ile ispatlıyorsanız (yazılı belge yoksa), Yargıtay; “bir işçi yıllarca hiç hastalanmadan, izin kullanmadan sürekli aynı tempoda fazla mesai yapamaz” gerekçesiyle hesaplanan tutardan genellikle %30 oranında hakkaniyet indirimi (takdiri indirim) yapılmasını ister.
- Zamanaşımı 5 Yıldır: Fazla mesai ücretleri, ücret alacağı niteliğinde olduğundan 5 yıllık zamanaşımına tabidir. Dava açtığınız tarihten geriye dönük sadece son 5 yılın ücretini isteyebilirsiniz. 6. yılın alacağı zamanaşımına uğrar. Bu yüzden vakit kaybetmeden hukuki süreci başlatmak önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
1. Onayım olmadan bana zorla fazla mesai yaptırılabilir mi?
Hayır. İş Kanunu’na göre fazla çalışma için işçinin her yıl başında yazılı onayının alınması gerekir (Uygulamada sözleşmede baştan alınır). Ayrıca sağlık nedenleri gibi haklı mazeretleri olan işçiler zorla fazla mesaiye bırakılamaz.
2. Resmi tatillerde çalışırsam fazla mesai mi alırım?
Resmi tatil (bayram) çalışması ile fazla mesai farklıdır. Resmi tatilde çalışırsanız, o günün ücretini %100 zamlı (yevmiye + 1 yevmiye) alırsınız. Eğer o hafta 45 saati de aşmışsanız ayrıca fazla mesai hesabı da yapılır.
3. İşveren fazla mesai ücretimi ödemiyor, istifa edip kıdem tazminatı alabilir miyim?
Evet, kesinlikle. Fazla mesai ücretlerinin ödenmemesi, işçiye 4857 sayılı İş Kanunu madde 24/II-e uyarınca “Haklı Nedenle Derhal Fesih” hakkı verir. Bu durumda istifa ederek hem kıdem tazminatınızı hem de ödenmeyen mesai ücretlerinizi alabilirsiniz.
4. İşe girerken çıkış saatim belli değildi, ne yapmalıyım?
İş sözleşmesinde çalışma saatleri yazmıyorsa, işyerindeki fiili uygulamaya bakılır. Tanıklarınızın “Sabah 8, akşam 8 çalışıyorduk” demesi ispat için yeterli olabilir.
Kıdem Tazminatı yazımızı okuyabilirsiniz : Kıdem Tazminatı Nedir?
Merhabalar ben 12 12 2018 girdigim isyerinde çalışmaktayım ama asgari ucret artmasına rağmen bana verdikleri 1850 tl açıklamalarında sen ise yeni girdin ve yemek temizlik yapıyorsun sana 2020 tl veremeyiz sigortan yatar 1850 alırsın dediler benimde ise çok ihtiyacım olduğu için çalışıyorum haftanın 6 günü ve hergun 10 saat calistiriyorlar ve azarın bini bin para ego manyağı bir patron artık dayanamıyorum isten ayrılmak istiyorum ama kendim ayrilsam ihbarimi eksik verdikleri maaşımı ve fazla mesailerimi alabilirmiyim alabilirsem nasıl ve ne yapmaliyim lütfen bana yardımcı olun akıl verin Rica ediyorum artık dayanamıyorum berbat bir patronumuz var cinli gelen 2 gün çalışıp kaçıyor ben ihtiyaçtan sabrediyorum ama artık dayanamıyorum psikolojim bozuldu yeminlesimdiden çok tskler
Merhaba,
Bordrolara imza atmanız orada yazılanları kabul etmeniz anlamına gelir. Yani orada asgari ücret yazıyorsa siz onu aldığınızı kabul etmiş sayılıyorsunuz. Bu nedenle bundan sonraki bordroları imzalamayın.